Archiwa kategorii: typografia książkowa

Krytycznym okiem

Wspomniany w poprzednim artykule projekt, poddany krytyce podczas KRAKTypo, to książka Wernera Chrobaka pt. „Brat Eustachiusz Kugler. W drodze na ołtarze” — biografia bawarskiego zakonnika, w październiku ogłoszonego błogosławionym, wydana u mnie na zlecenie bonifratrów. Tłumaczenie i redakcja trwały dość długo, przede wszystkim ze względu na konieczność bardzo daleko idącej ingerencji w tekst. Książka, oczywiście, miała mieć charakter okolicznościowy.

okładka 1okładka 4

 Podstawą projektu jest punkt postscriptowy. Zdecydowałem się na format 45×57 pica, w którym zastosowałem siatkę 12×12, co daje moduł o wymiarach 45×57 punktów. Margines górny wynosi dwa moduły, dolny — trzy, wewnętrzny — dwa, zewnętrzny — cztery. Wymiary kolumny: 270×399 punktów, 31 wierszy. Przypisy oraz tytuły rozdziałów zostały umieszczone poza kolumną, w rezultacie powiększając ją i wprowadzając swoistą nieregularność. Powziąłem założenie, że żaden z elementów nie może zbliżyć się do krawędzi stronicy na odległość mniejszą, niż jeden moduł (od tego założenia zrobiłem cztery wyjątki).

bek_siatka_1bek_siatka_2bek_siatka_3

 W składzie użyłem pism: Minion Pro (tekst główny, czarny), Helvetica Neue (przypisy, czarne), ITC Avant Garde Gothic (tytuł książki i tytuły rozdziałów, brunatnoczerwone — PMS 187 U).
 Książkę wydrukowano na papierach: środki — offsetowy 140 g/m², biały (dostawca: Igepa), na którym dodatkowo położono kremową aplę, okładka — ozdobny, Keaykolour Kwarc 250 g/m² (dostawca: Antalis). Oprawa broszurowa, klejona, 56 stron. Na okładce tłoczenie — faksymile tytułowego bohatera. Spójrzmy na rozkładówki.

12–34–5
6–78–910–11
12–1314–1516–17
18–1920–2122–23
24–2526–2728–29
30–3132–3334–35
36–3738–3940–41
42–4344–4546–47
48–4950–5152–53
54–5556

 Pokazałem tę książeczkę wszystkim, krytykę uzyskałem od kilku osób, pozwólcie, że — na ile pamiętam — przywołam tylko cztery z wypowiedzi.

Robert Chwałowski
Gdy wziął do ręki, pokazał palcem na okładkę i powiedział: — Co to ma być? No proszę cię!… — miał na myśli tłoczenie, słabo widoczne i generalnie ni z gruchy, ni z pietruchy. Spostrzegł też, że ISBN pojawia się aż w trzech miejscach: na okładce, stronie redakcyjnej (53) i, niepotrzebnie, na stronie czwartej.
 Kolejna uwaga dotyczyła cyfr w przypisach. Pomniejszyłem je do wielkości x, by zbliżyć się konwencją do cyfr nautycznych użytych w tekście głównym, a Robert stwierdził, że niepotrzebnie.
 Źle wyglądają także duotonowe zdjęcia, zrobione trochę „na siłę”. Tytuły rozdziałów w innym kolorze nie są wystarczającym uzasadnieniem do kolorowania zdjęć, tym bardziej, że nie wszystkich. Położył również palec na stronach 45–50: — A to? Co to ma być? Zbyt duża interlinia między tytułem, a tekstem, wystarczyłoby pół wiersza. — Konkluzja — Najgorsza książka świata.

Robert Oleś
Jego spostrzeżenia dotyczyły głównie mikrotypografii. Najważniejsze zapamiętane przeze mnie, to zła chorągiewka w przypisach bocznych np. na stronie 5 czy 7 (są zbyt obłe), w przeciwieństwie do 40, gdzie już jest w porządku.

Andrzej Tomaszewski
Po pierwsze skrytykował spis treści. O listku, który pojawia się między tytułem, a numerem strony powiedział: — W tym miejscu, to jest typograficzny robak — listek, jak zauważyliście na ilustracjach wyżej, pojawia się również w tekście głównym, gdzie oddziela tytuł od treści i tam jest jak najbardziej na miejscu. Druga bolączka, to bardzo niejednorodny materiał ilustracyjny, który należało raczej ujednolicić, niż jeszcze bardziej go różnicować.
 Zatrzymał się również na stronie tytułowej: — Dlaczego nazwisko autora jest tej samej szerokości, co słowo „Brat” i dlaczego jest w tym samym stopniu, co „Wrocław 2009”? — No cóż… nie mam nic na usprawiedliwienie.
 Andrzej, wbrew wcześniejszym uwagom, skwitował: — Kawał dobrej, typograficznej roboty. — Znalazł też jeszcze jedną zaletę: — Zobaczcie. Zostawił dwie ostatnie strony puste, bo tak mu wyszło i nie rozciągał na siłę tekstu, żeby je zapełnić.

Stefan Szczypka
Wziął książkę do ręki z najwyższą pieczołowitością. Właśnie od niego dostałem najwięcej pochwał, a równocześnie najbardziej miażdżącą krytykę. Stwierdził, że książka może się podobać, mimo dużej ilości błędów.
 — Okładka — przez dobór papieru i projekt — robi wrażenie, że mamy do czynienia z drukiem unikatowym. Również wewnątrz, mimo dość niejednoznacznej siatki, jest bardzo elegancka. — Bardzo dobre wrażenie zrobiła na nim rozkładówka 16–17, na której zdjęcie wyłamuje się z siatki, ale w miły dla oka sposób: — I właśnie bardzo dobrze, że nie jest do spadu. — Jako przeciwieństwo pokazał rozkładówkę 40–41, która gdyby tylko mogła zawierać boczny przypis o tej samej wysokości, co prawa kolumna — byłoby idealnie.
 Według niego w tego typu (okolicznościowych) publikacjach powinno się unikać pozostawiania na końcu wiersza nie tylko słów jednoliterowych, ale również dwu- i trzyliterowych, jak „do” czy „dla” po to, by zachować w wierszu logiczną ciągłość.
 Do grubszych mankamentów należy nieprzystająca do całości paginacja, co szczególnie widać na stronach 18 i 44. No właśnie, gdybym nie zapomniał jej tu usunąć (jak na s. 6), być może nie rzucałoby się to tak w oczy. Sugerowane przez Stefana rozwiązanie, to odsunięcie paginacji od kolumny i powiększenie jej, być może należało zagrać też kolorem lub krojem.
 Kolejne, może nie rzucające się w oczy, ale duże błędy znalazł w Dodatkach. Primo: sposób przedstawienia tytulariów mija się z ich prezentacją w tekście, co może być mylące. Secundo: skoro w bibliografii mamy podcięcie, to w następującym po nim spisie ilustracji też można je było zastosować.
 Jak widać na podglądach, w tekście są trzystopniowe tytuły. Pierwszy — Avant Garde, wersalikami — wysunięty ponad kolumnę, drugi kapitalikami i trzeci kursywą tego samego — Minion — kroju, co tekst główny, oddzielone od niego tylko ornamentem z półfiretowymi światłami. Tutaj Stefan zastanawiał się, czy nie lepiej akapity z tytułem trzeciego stopnia również pozbawić wcięcia.
 Ostatnie, zapamiętane przeze mnie rozważania skupiały się na stronie tytułowej, a ściślej na podtytule, który wydaje się zbyt mocny w stosunku do tytułu. — Być może — mówił Stefan — należało go złożyć jakimś małym stopniem, pismem prostym, wyśrodkować, trochę obniżyć…

Tyle mistrzowie. Zapewne nie powiedzieli wszystkiego, a i ja nie wszystko zapamiętałem, więc jeśli ktoś jeszcze chciałby zabawić się w tropienie błędów, zapraszam do komentarzy.

Stara, kochana „Lokomotywa”

Przeglądając zasoby sieciowe trafiłem na Mistykę tekstu autorstwa Marcina Karolewskiego z Wrocławia — ilustrację niezapomnianego wiersza z dzieciństwa. Lokomotywę chyba każdy zna, to dzieło Juliana Tuwima. Marcin przedstawia ją bardzo sugestywnie.

 A Tuwim? Żyd, Polak — tłumacz, aforysta, pisarz, poeta komunikujący się z czytelnikiem za pomocą językowej ekwilibrystyki, dostępnej tylko nielicznym twórcom. Błogosławiony, który nie mając nic do powiedzenia, nie obleka tego w słowa czy bezstronny jak katalog, to właśnie jego aforyzmy. Napisał też tekst jednej z najbardziej znanych polskich piosenek — poniżej fragment filmu Szpieg w masce z 1933 roku, śpiewa Hanka Ordonówna.

 Przypomniałem sobie też o małej broszurce, którą kiedyś znalazłem. Tłumaczenie wierszy Tuwima dla dzieci na jidysz z 1954 r. Książeczka, według mnie, bardzo niezwykła. Zobaczmy, jak wygląda (po kliknięciu w obrazek, można obejrzeć trzy strony Lokomotywy w powiększeniu).

tuwim_dla_dzieci_09

 Mówiąc o Tuwimie, nie można nie wspomnieć o czasopiśmie, w którym publikował przez kilkanaście lat. Przeglądając jego roczniki zastanawiałem się — przedwojenna typografia w Polsce chyba stała na niższym poziomie? Niektóre z pism używanych do składu Skamandra mają fatalnie zaprojektowane polskie diakrytyki, a miejscami skład jest tak niechlujny, że żal patrzeć. Można też zaobserwować ciekawe zwyczaje typograficzne, dziś już nieaktualne, a niektóre wciąż warte naśladowania. Poniżej okładka pierwszego zeszytu Skamandra i opublikowany w nim Flecista.

skamander_01_1920_01_okladkaskamander_01_1920_01_flecista

Źródło
1. Tuwim Julian, Olicki L. (tłum.), Sfard D. (red.): Julian Tuwim dla dzieci, Idysz Buch 1954, Warszawa — ze zbiorów własnych
2. Skamander w Kolekcji Czasopism Polskich Biblioteki Narodowej i Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie