Nieznane teksty Orygenesa

W ubiegłym miesiącu świat usłyszał zaskakującą nowinę. W Państwowej Bibliotece Bawarii odnaleziono grecki manuskrypt z XI–XII w. z tekstami jednego z ważniejszych pisarzy wczesnochrześcijańskich. Znalezisko jest niezwykłe, ponieważ dużej części homilii zawartych w tym zbiorze wcześniej nie znano. Bawarska Biblioteka Państwowa (Bayerische Staatsbibliothek) szczyci się kolekcją około 650 greckich rękopisów. Pracę nad ich skatalogowaniem prowadzi dr Marina Molin Pradel.
 To właśnie ona zwróciła uwagę na jedną z ksiąg, rozpoznając w niej dzieło Orygenesa (materiał telewizyjny z München.tv). W rękopisie znajdowały się greckie teksty odpowiadające homiliom znanym z łacińskich przekładów, ponadto zawartość księgi okazała się w dużej mierze zgodna z informacją zawartą w liście Hieronima — starożytnego tłumacza i krytyka dzieł Orygenesa — do Pauli.

Czy to możliwe, by w monachijskim archiwum znaleźć tak wspaniałą rzecz? Ekspertyzę przeprowadzili specjaliści we Włoszech. Profesor Lorenzo Perrone (Universitá di Bologna) obszernie omówił sytuację dziewiątego lipca podczas wykładu w Jerozolimie (Hebrew University of Jerusalem, Institute for Advanced Studies).

A więc wiemy na pewno! To naprawdę nieznane nam dotychczas homilie Orygenesa do Psalmów. Świat naukowy przyjął tę informację z dużym zainteresowaniem, a co ważniejsze, z entuzjazmem spotkała się decyzja monachijskiej biblioteki o udostępnieniu księgi wszystkim (oglądanie/pobieranie), ja jednak nie podzielam entuzjazmu naukowców. Udostępnianie publicznych zbiorów powinno mieć miejsce zawsze i bez żadnych zastrzeżeń. Bayerische Staatsbibliothek uzależnia pobranie zbioru od deklaracji o prywatnym bądź naukowym wykorzystaniu, a do pliku dołącza kuriozalną notę:

Copyright

Das Copyright für alle Webdokumente, insbesondere für Bilder, liegt bei der Bayerischen Staatsbibliothek. Eine Folgeverwertung von Webdokumenten ist nur mit Zustimmung der Bayerischen Staatsbibliothek bzw. des Autors möglich. Externe Links auf die Angebote sind ausdrücklich erwünscht. Eine unautorisierte Übernahme ganzer Seiten oder ganzer Beiträge oder Beitragsteile ist dagegen nicht zulässig. Für nicht-kommerzielle Ausbildungszwecke können einzelne Materialien kopiert werden, solange eindeutig die Urheberschaft der Autoren bzw. der Bayerischen Staatsbibliothek kenntlich gemacht wird.
Eine Verwertung von urheberrechtlich geschützten Beiträgen und Abbildungen der auf den Servern der Bayerischen Staatsbibliothek befindlichen Daten, insbesondere durch Vervielfältigung oder Verbreitung, ist ohne vorherige schriftliche Zustimmung der Bayerischen Staatsbibliothek unzulässig und strafbar, soweit sich aus dem Urheberrechtsgesetz nichts anderes ergibt. Insbesondere ist eine Einspeicherung oder Verarbeitung in Datensystemen ohne Zustimmung der Bayerischen Staatsbibliothek unzulässig.

The Bayerische Staatsbibliothek (BSB) owns the copyright for all web documents, in particular for all images. Any further use of the web documents is subject to the approval of the Bayerische Staatsbibliothek and/or the author. External links to the offer of the BSB are expressly welcome. However, it is illegal to copy whole pages or complete articles or parts of articles without prior authorisation. Some individual materials may be copied for non-commercial educational purposes, provided that the authorship of the author(s) or of the Bayerische Staatsbibliothek is indicated unambiguously.
Unless provided otherwise by the copyright law, it is illegal and may be prosecuted as a punishable offence to use copyrighted articles and representations of the data stored on the servers of the Bayerische Staatsbibliothek, in particular by copying or disseminating them, without the prior written approval of the Bayerische Staatsbibliothek. It is in particular illegal to store or process any data in data systems without the approval of the Bayerische Staatsbibliothek.

Najoczywiściej w świecie powyższa nota jest nielegalna zarówno w świetle prawa autorskiego obowiązującego w Republice Federalnej, jak i w większości krajów europejskich. Tak więc rzeczona biblioteka wpisuje się w bezprawne działania większości instytucji naukowych, polegające na reglamentowaniu wiedzy, tylko pozorując otwartość w tym względzie.
 Na ironię zakrawa fakt, że absurdalne obostrzenia dotyczą dzieła Orygenesa, który pochodził z Aleksandrii — miasta znanego nam przecież z największej biblioteki starożytności, której zbiory były dostępne wszystkim zainteresowanym, a i sama biblioteka zdobywała nowe woluminy w sposób, który współczesnym bibliotekarzom nie mieściłby się w głowie: wszelkie księgi wwożone do miasta podlegały skopiowaniu.

Homilie Orygenesa do Psalmów (Cod. graec. 314), okładka

Orygenes był najpłodniejszym pisarzem chrześcijańskiego Wschodu. Działał w trzecim wieku, jednak w ciągu dziejów większość jego dzieł zaginęła. Greckich rękopisów pozostało niewiele, a znajomość jego tekstów zawdzięczamy głównie łacińskim przekładom Rufina i Hieronima (IV–V w.).
 Urodził się pod koniec drugiego wieku w Aleksandrii, najwspanialszym mieście Afryki. W chrześcijaństwo wprowadził go ojciec, Leonidas, który był retorem i, prawdopodobnie, katechistą. Podczas prześladowania chrześcijan w 202 roku skazano go i ścięto. Orygenes miał wtedy kilkanaście lat i także chciał oddać życie za wiarę, jednak to pragnienie spełniło się dopiero pół wieku później. Szybko zdobył tak szerokie wykształcenie ogólne i teologiczne, że wkrótce zaproponowano mu kierowanie aleksandryjską szkołą katechumenów.
 Prowadził ascetyczny tryb życia, co wyrażało się w skromnym sposobie odżywiania, ale przede wszystkim w poświęceniu większości swojego czasu na czytanie i rozważanie Biblii połączone z modlitwą. Można powiedzieć, że centrum intelektualnej aktywności Orygenesa stanowiło poszukiwanie Jezusa Chrystusa w Biblii, co znajduje też odzwierciedlenie w jego pismach.
 W rodzimym mieście zdobył tak dużą popularność, że prawdopodobnie z tego powodu popadł w konflikt z biskupem, który doprowadził do jego wygnania. Bezpośrednim pretekstem do usunięcia go z Aleksandrii stał się fakt przyjęcia przez Orygenesa święceń kapłańskich z rąk innego biskupa. Niekiedy mówi się, że przeszkodą do ważności święceń był fakt, że jeszcze jako młodzieniec się wykastrował, jest to jednak niepewna informacja.
 Na początku lat trzydziestych III w. przeniósł się do Cezarei w Palestynie, gdzie założył szkołę teologiczną, której przewodniczył przez kolejnych dwadzieścia lat, aż do męczeńskiej śmierci w czasie prześladowań Decjusza. Pełnił też obowiązki kaznodziei, zobowiązanego do codziennego głoszenia homilii w trzyletnim cyklu liturgicznym, zarówno do katechumenów jak i ochrzczonych. To oznacza, że w miarę krótkim czasie dokonał egzegezy całego Pisma św. w formie mówionej, co być może zostało zapisane (Alex Poulos sugeruje, że termin ‹homilia› niekoniecznie oznacza przemowę w kontekście liturgicznym, a np. zwykły wykład lub dyskusję na tematy biblijne).
 Rozwinął do perfekcji tzw. egzegezę alegoryczną i dziś jest wymieniany jako najważniejszy przedstawiciel tzw. aleksandryjskiej szkoły egzegezy. Część poglądów Orygenesa w późniejszym czasie została odrzucona jako błędy, nigdy też nie został kanonizowany. Mimo to był jednym z kilku największych teologów chrześcijaństwa, stąd każde odnalezione jego dzieło ma niezwykłą wartość poznawczą.

Homilie do Psalmów Orygenesa (Cod. graec. 314), 344 verso

Nad księgą pracowało kilku kopistów — co, oczywiście, było normą w skryptoriach — zdradzają to różne charaktery pisma czy niekiedy niedokładnie zachowane marginesy. Daje się też zauważyć niekonsekwencję w liczbie wierszy na stronicy, początkowo wynosi ona 24, a od karty 296 recto — 21 wierszy. Co do zasady, marginesy zewnętrzny i dolny są dwukrotnie większe od wewnętrznego i górnego.
 Nasuwa się jeszcze pytanie o wydanie krytyczne. Jeśli, jak zapowiadają niektórzy, transkrypcja zostanie udostępniona jeszcze latem, możliwe, że pierwsze wydania drukiem zobaczymy w połowie przyszłego roku, co do wydań polskojęzycznych, trudno wyrokować.


Więcej
1. Roger Pearse
2. Alex Poulos
3. Alin Suciu

Czy truskawki zawierają kwas pantonowy?

Od razu odpowiadam — truskawki nie zawierają kwasu pantonowego i nie wiem czy cokolwiek go zawiera. Ten problem nieznanego, gorączkowo poszukującego wiedzy internauty wydał mi się bardzo znaczący. Dziś internet dla wielu osób stał się czymś więcej niż jest w rzeczywistości — najwyższym autorytetem, wszechwiedzącą i wszechmogącą osobą, z którą należy utrzymywać stałą relację. Taki wniosek nasuwa mi się po przejrzeniu pytań zapisanych w statystykach odwiedzin. Nie zacytuję wszystkich, ale na niektóre postaram się rzetelnie odpowiedzieć.

Co można zrobić z papieru czerpanego?
Prawie wszystko to, co ze zwykłego papieru. Papier czerpany robi się z pulpy ręcznie czerpanej sitem, w związku z tym posiada kilka właściwości, które predestynują go szczególnie do druków okolicznościowych w technice typograficznej. Primo, jest gruby. Secundo, ma fakturę sita, którym go czerpano. Tertio, posiada nieregularne krawędzie, których zwykło się nie obrównywać.

Co to jest akcydens?
Druk ulotny, przeciwieństwo druku zwartego, np. ulotka, folder, afisz itp.

Co to jest akronim?
Skrótowiec, szczególna postać skrótu złożonego z pierwszych liter bądź sylab skracanych słów, ewentualnie sylab utworzonych od pierwszych liter, np. Bartimpex, PKO albo Pekao itp.

Co to jest antykwa jednoelementowa?
Pismo drukarskie o klasycznym kształcie glifów, nie posiadające kontrastu (antykwa linearna), tzn. wszystkie elementy litery są tej samej grubości (optycznej), może być bezszeryfowa (grotesk) lub szeryfowa (egipcjanka). Sam termin ‹antykwa› posiada kilka znaczeń, zależnych od kontekstu.

Co to jest apla?
Zadrukowana, jednolita płaszczyzna o całkowitym kryciu.

Co to jest arkusz drukarski?
Jednostka obliczeniowa stosowana w poligrafii oznaczająca a) arkusz papieru w formacie A2 lub B2, zadrukowany dwustronnie dowolną liczbą kolorów lub b) arkusz papieru, na którym wydrukowano 16 kolumn.

Co to jest arkusz wydawniczy?
Jednostka obliczeniowa stosowana w poligrafii i edytorstwie, równa 40 000 znaków (łącznie ze spacjami) tekstu ciągłego lub 700 wierszom (w tym pustych) w przypadku tekstu wierszowanego, lub 3000 cm kw. ilustracji.

Co to jest bigowanie?
Przegniatanie papieru, częściej kartonu (czyli papieru o wyższej gramaturze), pozostawiające na arkuszu wgłębienia ułatwiające późniejsze falcowanie.

Co to jest chorągiewka?
W typografii: niewyrównana krawędź łamu.

Co to jest druk zwarty?
Druk wielostronicowy w oprawie twardej, broszurowej bądź zeszytowej.

Co to jest drukarnia dziełowa?
Drukarnia produkująca książki (dzieła).

Co to jest falcerka?
Urządzenie do automatycznego falcowania.

Co to jest falcowanie?
Zaginanie arkusza w celu uzyskania legi (składki) lub folderu.

Co to jest forma drukowa?
Matryca, nośnik rysunku, który zostanie wydrukowany.

Co to jest impozycja?
Właśc. ‹montaż›, ułożenie kolumn we właściwym szyku na arkuszu montażowym, montaż może być ręczny (np. na arkuszu astralonu) lub elektroniczny (w programie komputerowym).

Co to jest justowanie?
Wyrównywanie łamu — np. do lewej, do prawej lub obustronne — słowo ‹justowanie› użyte bez kontekstu oznacza wyrównanie obustronne.

Co to jest kapitałka?
Tkana tasiemka z okrągłym występem, przyklejana do górnej i dolnej krawędzi bloku w oprawie twardej, spełnia rolę wzmacniająca i ozdobną.

Co to jest kolumna jednołamowa?
Taka, na której jest tylko jeden łam, najczęściej występuje w książkach, w przeciwieństwie do kolumny wielołamowej w gazetach.

Co to jest kursywa?
In. ‹italika›, pismo drukarskie o kształtach glifów nawiązujących do pisma ręcznego, nie zawsze pochylone, często jako odmiana włączane razem z antykwą do rodziny pism.

Co to jest lega?
In. ‹składka›, najczęściej krzyżowo sfalcowany arkusz książki.

Co to jest liniatura?
Liczba linii rastra w centymetrze lub calu.

Co to jest linotyp?
Maszyna do składu gorącego, obsługiwana przez składacza-linotypistę, odlewająca całe wiersze.

Co to jest majuskuła i minuskuła?
Wielka i mała litera.

Co to jest merla?
Sztywna, mocno zaklejona gaza przytwierdzona do grzbietu w oprawie twardej.

Co to jest nakład?
Liczba wydrukowanych egzemplarzy.

Co to jest oprawa broszurowa?
Tzw. oprawa miękka.

Co to jest ornament?
Powtarzalny motyw zdobniczy, często roślinny.

Co to jest pagina?
Numer stronicy lub dodatkowy opis, jak nazwisko autora czy tytuł rozdziału itp. (pagina żywa).

Co to jest papier ilustracyjny?
Papier niepowlekany o wysokich parametrach technicznych: bezdrzewny, satynowany, mocno zaklejony i wypełniony, o wysokiej białości i nieprzezroczystości.

Co to jest skład gorący?
Technologia składania w ołowiu przy zastosowaniu maszyn (np. linotyp, monotyp), w przeciwieństwie do składu ręcznego, czcionki bądź wiersze były odlewane w trakcie (lub niedługo po) pracy składacza, a w związku z tym gorące.

Co to jest stronica redakcyjna?
Stronica książki zawierająca metrykę wydawniczą (np.: tytuł oryginału, nazwisko tłumacza, redaktora, redaktora technicznego, korektora, ilustratora itd.) często, choć nie zawsze w połączeniu z metryką drukarską (firma, adres, nakład, informacje technologiczne).

Co to jest stronica tytułowa?
Stronica zawierająca tytuł dzieła.

Co to jest szpalta
Złożony ale jeszcze nie połamany tekst.

Co to jest szrafunek?
Kreskowanie, np. w heraldyce różne szrafunki w tle zastępują przyporządkowane im barwy, ze szrafunkiem najczęściej jednak można spotkać się w grafice warsztatowej (miedzioryt itp.), gdzie przy jego pomocy artysta wydobywa światłocień.

Co to jest tracking w drukarstwie?
Właśc. ‹spacjowanie›, jednolite powiększenie odstępów międzyliterowych w słowie.

Co to są cyfry nautyczne?
Nautyczne czyli pływające, cyfry z wydłużeniami górnymi i dolnymi, podobnie jak w minuskułach. Przeciwieństwem są cyfry tabelaryczne, które wysokością odpowiadają wielkim literom.

Czy typografia jest częścią naszego życia?
Tak.

Czym różni się inkunabuł od starodruku?
Datą wydania. Pierwszy wydrukowano w drugiej połowie XV wieku, drugi w XVI—XVIII wieku.

Czym różni się kapitalik od wersalika?
Wysokością, która w kapitalikach zbliża się (jest taka sama lub nieco wyższa) do małych liter, rysunek glifów w obu pozostaje taki sam.

Czym różni się stronica od strony?
W potocznym rozumieniu niczym, jednak ściśle rzecz biorąc, mamy tylko dwie strony (choć w geografii aż cztery), np. w manuskryptach i inkunabułach stosowano ‹foliację›, numerując tylko karty, z których każda ma stronę recto i verso, podobnie jak papier ma stronę licową i sitową, każdy arkusz drukarski ma też pierwszą i drugą stronę, choć może zawierać szesnaście stronic. W szczególnym przypadku, jakim jest ‹paginacja ciągła› (kontynuowana z poprzedniego tomu) liczba stronic może osiągać kilkadziesiąt i więcej tysięcy.

Czym zajmuje się zecer?
Składaniem lub łamaniem tekstów w ołowiu.

Gdzie możemy spotkać złą typografię?
Wszędzie: w domu, pracy, szkole, na ulicy, w urzędzie, a nawet w książkach.

Ile firetu ma zwykła spacja?
Nikt nie określił obowiązującej normy, wielkość spacji jest regulowana zwyczajem i estetycznym wyczuciem projektanta kroju, kiedyś było to między 1/2 a 1/3 — we współczesnych pismach wartość ta spada nawet do 1/4 firetu.

Kiedy powstała grafika użytkowa
Początek stanowią pierwsze rysunki skalne, a więc w prehistorii.

Książka kaligrafia
Powtarzam za Henrykiem Sakwerdą — Miluše Pokorná: «Kaligrafia. Sztuka pisania» i Mary Noble: «Kaligrafia. Przewodnik dla początkujących».

Kto to jest giser?
Odlewacz czcionek.

Kto wymyślił pismo drukarskie?
Dokładnie nie wiadomo, ale ogromny wkład miał Johannes Gutenberg, który tak dalece rozwinął technologię czcionek, że z jego zdobyczy do dziś korzystają nawet Azjaci.

Który słownik do przenoszenia wyrazów?
Słownik ortograficzny PWN.

Na czym polega fotoskład?
Na maszynowym składaniu tekstu z wykorzystaniem metod fotograficznych, nośnikiem glifów są specjalne fotomatryce.

Najważniejsza książka o typografii
Robert Bringhurst: «Elementarz stylu w typografii».

Typografia znak dzielenia
÷

Różnica między laminowaniem i lakierowaniem
Pierwsze to powlekanie druków folią, drugie — lakierem.

Cudzysłów drugiego stopnia
Najczęściej używamy «cudzysłowów francuskich».

Przeciwieństwo kursywy
Antykwa.

Półpauza na końcu wiersza
Może być, jeśli nie ma innego wyjścia.

Photoshop składanie książki
To bardzo zły pomysł.

Pierwsza polska czcionka drukarska uwzględniająca znaki diakrytyczne
Nowy karakter polski.

Poligraf liczba mnoga
Poligrafowie, względnie w formie deprecjatywnej: poligrafy.

Zmarła osoba w typografii
Za nazwiskiem stawiamy obelisk: †

Nie mogę zrobić kapitalików
Kapitaliki robi projektant kroju, można byłoby sobie poradzić składając wersalikami w odpowiednio mniejszym stopniu, ale to dziadostwo.